Το ίδιασμα του στημονιού

Όλα τα χειροποίητα χαλιά έχουν σαν βάση τους τη βαμβακερή, μάλλινη ή μεταξωτή κλωστή που λέγεται στημόνι. Οι άκρες του στημονιού είναι τα γνωστά κρόσσια που βλέπουμε στα χαλιά. Για να υφανθεί το σχέδιο του χαλιού, απαιτείται να "στηθεί" πρώτα το στημόνι στον αργαλειό. Πιο μπροστά όμως πρέπει να γίνει το ίδιασμα ή "διάσιμο" του στημονιού που βλέπουμε στην εικόνα.

Μια Ηλιόλουστη ημέρα του Απριλίου 1994, σε μικρή αλάνα της περιοχής στο Ρολόι της Κομοτηνής, στήνονται οι δυο σιδερένιοι και βερνικωμένοι λοστοί γύρω από τους οποίους θα τυλιχθεί το βαμβακερό νήμα ή στημόνι του χαλιού.

Η κ. Σταυρούλα Κουράφαλου, παλιά, άριστη και έμπειρη υφάντρα με βοηθούς τον Στράτο Οικονόμου, την Ελένη Κατσανέβα, τον Γιάννη Καραμανώλη και τον Σαλή έχει ήδη ξεκινήσει την διαδικασία. Η απόσταση των δυο λοστών είναι 6,5 μ. επειδή η διαδικασία του ιδιάσματος δεν είναι απλή και δε γίνεται κάθε μέρα, υπολογίζουμε στημόνι για δυο χαλιά μήκους εκάστου 2,5 μ. Αφήνουμε όμως και επιπλέον 1,5 μέτρο για να το δουλέψει η υφάντρα πιο άνετα.

Για το φάρδος του στημονιού στον αργαλειό, υπολογίζουμε να υφάνουμε χαλί φάρδους 1,65 γι’ αυτό και αποφασίζουμε να δημιουργήσουμε 588 παράλληλα ζευγάρια συν 1 ζευγάρι για την μέση του χαλιού. Η κλωστή ακολουθεί την πορεία που έχει το νούμερο 8 αφήνοντας από μέσα τους δυο λοστούς.

     
    Η κυρία που τυλίγει την κλωστή σε σχήμα οχτάρι στους λοστούς πρέπει να ‘χει γερά πόδια και γενικά καλή φυσική κατάσταση γιατί θα βαδίσει περίπου 8 χιλιόμετρα (6,5 μ. μήκος x 2φορές = 1ζευγάρι x 588 ζευγάρια). Οι δυο νεαροί στις άκρες, εκεί που αγκαλιάζει το στημόνι τους λοστούς, δένουν τα ζευγάρια μεταξύ τους σε σχέδιο αλυσίδας για να στερεωθεί το στημόνι.
    

Σ’ αυτές τις φωτογραφίες φαίνεται το δέσιμο με “Αλυσίδα”. Τεντωμένα καλά τα στημόνια βοηθούν ώστε αργότερα στην διαδικασία ύφανσης να μην “φουσκώνει” το χαλί.
 

Το ίδιασμα προχωρεί, περισσότερα ζεύγη στημονιού τυλίγονται γύρω από τους λοστούς, η αλυσίδα δένει μεταξύ τους τα ζευγάρια.

Μια μάλλινη κλωστή δένεται στη μέση των ζευγαριών δηλ. το 295ο ζευγάρι για να ξέρει η υφάντρα την μέση του χαλιού.  Πολύ σημαντικό είναι το σημείο αυτό για την σωστή ύφανση του σχεδίου. Το γερό βαμβακερό νήμα, θα τυλιχθεί γύρω από τους λοστούς τόσες φορές όσα ζευγάρια νήματος θα απαιτηθούν για να αποτελέσουν το πλάτος του τάπητα.

Ανάμεσα στο στημόνι, περνούμε δυο σχοινιά για να ξεχωρίσουν τα ζευγάρια. Το μπροστά νήμα του στημονιού από το πίσω. Μπρος και πίσω νήμα, αποτελούν το ζευγάρι γύρω από το οποίο θα τυλιχτεί αργότερα η μάλλινη κλωστή και θα δημιουργήσει τον κόμβο.

Όταν τελειώσουμε το άπλωμα και το μέτρημα των ζευγαριών, το βγάζουμε από τους λοστούς. Περνάμε στη θέση των λοστών από μια λεπτή βέργα σιδερένια και βερνικωμένη για να μην λερωθεί το νήμα του στημονιού. Χρειάζονται τέσσερις άνθρωποι για να τεντώσουν και ισιώσουν τις κλωστές.  

Στη συνέχεια τυλίγουμε το στημόνι στη μια βέργα ή σε ένα πιο χοντρό κυλινδρικό μακρύ κοντάρι όπως βλέπουμε στη φωτογραφία και το μεταφέρουμε στον αργαλειό.

Ο αργαλειός είναι ξύλινος. Τα οριζόντια μέρη του είναι δυο δοκοί κυλινδρικοί από πεύκο μήκους 4 μέτρων και διαμέτρου 0,30 μέτρου ώστε οι κύλινδροι να ‘ναι τελείως ίσιοι. Και οι δυο κύλινδροι, έχουν στεφάνια σιδερένια με τρύπες για να περνούμε τους μοχλούς ώστε να σφίγγουμε το στημόνι όταν το τοποθετήσουμε. Ο επάνω κύλινδρος έχει τους γάντζους, ίσιους σαν χοντρά καρφιά, όπου και τοποθετούμε την μια λεπτή σιδερένια βέργα με το στημόνι. Ο κάτω κύλινδρος έχει κατά μήκος του ένα αυλάκι φάρδους περίπου 3 cm και βάθους περίπου 6cm όπου τοποθετείται η άλλη λεπτή βέργα. Στα χείλη του αυλακιού, από τις δυο όχθες ας πούμε, διακρίνουμε στερεωμένες πολύ καλά επιμήκεις χοντρές λάμες. Κάτω από τις λάμες, και κατά μήκος του αυλακιού, θα βάλλουμε καρφιά για να σταματούν τη λεπτή σιδερένια βέργα όπου είναι τυλιγμένο το στημόνι.

Τα δυο όρθια ξύλα ή μαδέρια, ελαφρώς πλαγιαστά, πατούν με φάλτσο στο πάτωμα. Αυτά έχουν “ζώνες” ή λαμένια στεφάνια το καθένα, για να μην ανοίξει το ξύλο. Στο πάνω μέρος τα όρθια ξύλα έχουν διχάλα, όπου μπαίνει ο πάνω κύλινδρος και πρέπει να γυρίζει άνετα. Στο κάτω μέρος τα όρθια ξύλα έχουν δυο τρύπες που μπαίνει μέσα ο κάτω κύλινδρος και εφαρμόζει. Οι τρύπες έχουνε λίγους πόντους κενό για να περιστρέφεται άνετα. Το μεσαίο τμήμα του αργαλειού είναι το μιτάρι που ακουμπά κι αυτό σε ειδικές υποδοχές στα πλαϊνά ξύλα. Όλος ο αργαλειός είναι καλά στερεωμένος στο πάτωμα, στην οροφή (με τα τελείως κάθετα καδρόνια) και έχει δυο κόντρες στον τοίχο. Μοιάζει δε με παραλληλόγραμμη εγκατάσταση.

Στη συνέχεια κρεμούμε την μια βέργα με το στημόνι, από τον επάνω κύλινδρο. Απλώνουμε καλά τα ζευγάρια του στημονιού πάνω στη βέργα. Τα βάζουμε σε σειρά. Μετρούμε το φάρδος του χαλιού. Για να γίνει σωστή η δουλειά, μετρούμε με το μέτρο τη διάσταση του χαλιού και την απόσταση μεταξύ των όρθιων ξύλων του αργαλειού. Από το πλάι αφήνουμε τους ίδιους πόντους για να είναι στη μέση το χαλί. Αυτό το βήμα είναι πολύ σημαντικό γιατί διαφορετικά θα γίνει στραβή η τοποθέτηση και αργότερα στραβό το χαλί.                

     

Η μία βέργα με το στημόνι έχει γαντζωθεί στον πάνω κύλινδρο. Ο μοχλός μπήκε στην ειδική τρύπα του πάνω κυλίνδρου. Η υπεύθυνη του ιδιάσματος κ. Σταυρούλα Κουράφαλου ξεκίνησε να τυλίγει –σιγά -σιγά- όλο το στημόνι στον πάνω κύλινδρο.

Το στημόνι τυλίγεται στον πάνω κύλινδρο τόσο, ώστε η άλλη άκρη του στημονιού με την βέργα να μπει στο αυλάκι του κάτω κυλίνδρου. Θα ασφαλιστεί με τα καρφιά ώστε αν τεντωθεί το στημόνι να μην βγαίνει. Ανάμεσα στο στημόνι έχουμε ήδη περάσει δυο σχοινιά για να ξεχωρίζουν τα ζευγάρια. Το μπροστά νήμα του στημονιού από το πίσω. Μπρος και πίσω νήμα αποτελούν το ζευγάρι γύρω από το οποίο θα τυλιχθεί αργότερα η μάλλινη κλωστή που θα δημιουργήσει τον κόμβο. Τα δυο σχοινιά που ξεχωρίζουν τα ζευγάρια θα τα σπρώξουμε να βρίσκονται πάνω από το μιτάρι και κοντά στον πάνω κύλινδρο. Ανάμεσα στο μιτάρι και τα σχοινιά θα βάλλουμε τις “σπάθες”.
 

Διακρίνεται η βέργα με το στημόνι μέσα στο αυλάκι του κάτω κυλίνδρου μαζί με τις λάμες στα χείλη του αυλακιού. Η κόκκινη κλωστή που φαίνεται, είναι το σημάδι που δείχνει την μέση του χαλιού

Το χαρούμενο πρόσωπο της υφάντρας δείχνει την ικανοποίηση ότι όλα πήγαν πολύ καλά μέχρι εδώ. Συνεχίζουμε με σφίξιμο του στημονιού για να αρχίσουμε το πλέξιμο του μιταριού.

Αρχίζουμε το πλέξιμο του μιταριού. Το μιτάρι είναι ξύλινο κοντάρι κυλινδρικό 0,05μ τοποθετημένο στη μέση των δυο οριζόντιων κυλίνδρων και έχει σκοπό το νήμα του στημονιού να τεντώνεται ανά δυο, παράλληλα με την ύφανση. Το πλέξιμο του μιταριού, γίνεται με μια κλωστή βαμβακερή που αγκαλιάζει την πίσω κλωστή του ζευγαριού και τυλίγεται στο μιτάρι. Το μιτάρι θα μας χρειαστεί την ώρα που θα αρχίσουμε την ύφανση του τάπητα. Θα πιέσουμε δηλ. με το ένα χέρι τις κλωστές πάνω από το μιτάρι και θα έλθουν τα πίσω νήματα μπροστά και θα δημιουργήσουν ένα κενό που θα λέγεται και “στόμα”. Περνούμε κατά πλάτος του στημονιού δυο “σπάθες” ξύλα πλατιά και κυκλικά στις άκρες. Σηκώνοντας και κατεβάζοντας τις σπάθες , τα νήματα διασταυρώνονται και περνούμε το υφάδι ψιλό και χοντρό για το στερέωμα των κόμβων.


Οι μοχλοί έχουν μπει στις κατάλληλες οπές των κυλίνδρων και έχουν σφίξει τα νήματα. Το στημόνι είναι ήδη τεντωμένο για να ξεχωρίσουν τα ζεύγη του νήματος. Το πλάτος του είναι μετρημένο για να αρχίσουμε τις πρώτες σειρές της ύφανσης.                 

 

Η βέργα που κρατά το στημόνι, είναι μέσα στο αυλάκι του κάτω κυλίνδρου και καλά ασφαλισμένο με τα καρφιά κάτω από τις λάμες.

Αφήνουμε 10-15 πόντους για τα κρόσσια και ξεκινούμε την ύφανση της αλυσίδας. Ξεκινούμε από αριστερά προς τα δεξιά.

Περνούμε μια σειρά υφάδι από νήμα στημονιού. Σηκώνουμε τις σπάθες και πιέζουμε τις κλωστές που έρχονται από πίσω μπρος. Περνούμε τη δεύτερη σειρά από κλωστή του ίδιου πάχους με ανεβασμένες τις σπάθες και χτυπούμε πλέον και τα δυο με το χτένι για να στερεωθεί η αλυσίδα. Κατεβάζουμε τις σπάθες και ξεκινούμε την αλυσίδα. Στο πλάι του στημονιού ή αλλιώς ούγια του χαλιού, δένουμε τις άκρες του υφαδιού για να είναι η αλυσίδα τεντωμένη και καλά στερεωμένη.   

 

Μετά την αλυσίδα κάνουμε τρεις πόντους κιλίμι με κλωστή υφαδιού, από βαμβακερή λεπτή κλωστή. Την μια κλωστή την περνούμε ίσια με τις σπάθες κατεβασμένες κοντά στο μιτάρι. Περνώντας την κλωστή για το κιλίμι προσέχουμε τις άκρες της ούγιας να μην το τραβάμε πολύ και μαζέψει το φάρδος του χαλιού. Τη δεύτερη κλωστή, την περνούμε σταυρωμένη δηλ. με τις σπάθες ανεβασμένες κοντά στον πάνω κύλινδρο. Χτυπούμε με προσοχή για να στρώνεται καλά και να μην βγάζει θηλειές. Όταν τελειώσει το κιλίμι, από πάνω περνούμε ένα υφάδι με βαμβακερή κλωστή. Πρώτα το χοντρό που το περνούμε ίσια και χτυπούμε με το χτένι. Έπειτα ανεβάζουμε στις σπάθες για να περάσουμε το πιο λεπτό υφάδι. Χτυπούμε με το χτένι και στη συνέχεια κατεβάζουμε τις σπάθες και είμαστε έτοιμοι να αρχίσουμε την ύφανση των κόμβων.

Τους κόμβους του χαλιού, τους δένουμε από δίκλωνη ή τρίκλωνη μάλλινη κλωστή, ανάλογα με την ποιότητα του χαλιού. Στις άκρες του φάρδους του χαλιού, φτιάχνουμε την λεγόμενη ούγια. Αφήνουμε ένα ή δυο ζευγάρια στημονιού άδεια χωρίς κόμβους όπου και πλέκουμε κιλίμι ή τυλίγουμε με μάλλινη κλωστή. Περνούμε υφάδι αλλά την πλέκουμε και με ένα υφάδι, από μαλλί όπως κάναμε το κιλίμι πάνω από τα κρόσσια. Προσέχουμε πάρα πολύ την ούγια να μην γυρίζει προς τα πίσω και να μην σουρώνει δηλ. να μην στενεύει το πλάτος του χαλιού. Αφού δέσουμε τους κόμπους της πρώτης σειράς, περνούμε ίσια το χοντρό υφάδι το βαμβακερό. Χτυπούμε με το χτένι και στη συνέχεια τραβούμε με τα χέρια μας -για σταθεροποίηση- τους κόμπους προς τα εμπρός για να μην φαίνονται θηλιές πίσω. Στη συνέχεια, σηκώνουμε τις σπάθες και χτυπούμε με το χτένι. Παίρνουμε το ειδικό ψαλίδι κουρέματος χαλιού στο οποίο έχουμε ρυθμίσει το άνοιγμά του σε χιλιοστά για το πάχος του χαλιού και κουρεύουμε τους κόμβους. Το κούρεμα πρέπει να γίνεται σε κάθε σειρά ύφανσης για να γίνεται σωστή και στρωτή δουλειά και όχι ανά δυο σειρές.

 

Ίδιασμα στημονιού:
κ. Σταυρούλα Κουράφαλου
Ταπητουργός από Κομοτηνή

Κείμενο ιδιάσματος:
κ. Ελένη Χρήστου
Ταπητουργός από Αμμότοπο Νομού Άρτης